ბოლო წლებში მსოფლიო მედია სულ უფრო ხშირად საუბრობს აუტიზმის დიაგნოზების დრამატულ მატებაზე. ბრიტანეთში ჩატარებული კვლევების მიხედვით, 1998 წლიდან 2018 წლამდე მაჩვენებელი 787%-ით გაიზარდა. ფსიქოლოგი დოქტორი რებეკა კერი, რომელიც ნეიროგანსხვავებულ ადამიანებთან მუშაობს, აცხადებს, რომ საფრთხე არა თავად აუტიზმში, არამედ იმ სისტემურ მოუმზადებლობაშია, რომელიც შეიძლება „კატასტროფული“ აღმოჩნდეს ათასობით ოჯახისთვის.

რატომ იმატებს დიაგნოზების რაოდენობა?

დოქტორი კერი განმარტავს, რომ ჩვენ არ „შეგვყრია“ აუტიზმი. ეს არ არის ვირუსი ან ეპიდემია. ზრდა განპირობებულია ორი ფაქტორით:

1. ცნობიერების ევოლუცია: ჩვენ უკეთ ვისწავლეთ იმ ნიუანსების ამოცნობა, რაც ადრე შეუმჩნეველი რჩებოდა.

2. დიაგნოსტიკური კრიტერიუმების ცვლილება: 2013 წელს, როდესაც ფსიქოლოგების მთავარი სახელმძღვანელო (DSM-5) განახლდა, ასპერგერის სინდრომი გაუქმდა როგორც ცალკეული ერთეული და ის აუტიზმის ერთიან სპექტრში გაერთიანდა. ამან კარი გაუღო მათ დიაგნოსტირებას, ვისი ქცევაც მანამდე „ნორმის“ ფარგლებში ითვლებოდა.

მასკირება - უხილავი ბრძოლა „ნორმალურობისთვის“

ერთ-ერთი ყველაზე მწვავე საკითხი, რაზეც ექსპერტები საუბრობენ, არის მასკირება (Masking). ეს არის გადარჩენის სტრატეგია, რომლის დროსაც აუტისტი ადამიანი ქვეცნობიერად თრგუნავს თავის ბუნებრივ ქცევებს, რათა ნეიროტიპულ საზოგადოებას მოერგოს.
„ნუ დაუჯერებთ სკოლას, თუ გეუბნებიან, რომ ბავშვი კარგად იქცევა და პრობლემა არ აქვს. მასკირება დამღლელია. ბავშვები, რომლებიც სკოლაში იდეალურად უმკლავდებიან ყველაფერს, სახლში მისვლისას ხშირად ემოციურად იშლებიან (Meltdown)“ - გვაფრთხილებს დოქტორი კერი.

აუტიზმის 9 ძირითადი მახასიათებელი

ექსპერტების განმარტებით, აუტიზმი სხვადასხვა ადამიანში სხვადასხვანაირად ვლინდება, თუმცა არსებობს საერთო „წითელი დროშები“:

1. სენსორული მგრძნობელობა: გადამეტებული რეაქცია ხმებზე, სუნებზე, მკვეთრ სინათლეზე ან ტანსაცმლის ფაქტურაზე (მაგალითად, იარლიყი მაისურზე შეიძლება გაუსაძლისი იყოს).

2. სტიმინგი (Stimming): განმეორებადი მოძრაობები (ხელების ქნევა, ტრიალი) თვითრეგულაციისთვის.

3. ლიტერალური აზროვნება: ენის პირდაპირი გაგება. მათთვის რთულია ირონიის ან სარკაზმის გაგება.

4. ჰიპერფოკუსი: საოცარი უნარი, სრულად ჩაიძირონ კონკრეტულ ინტერესში და დაივიწყონ დრო და გარემო.

5. სპეციფიკური ინტერესები: ინტერესი საგნების კატეგორიზაცია ან კონკრეტული სფეროების მიმართ (მაგ. დინოზავრები, კოსმოსი, მუსიკალური ინსტრუმენტები).

6. სოციალური სირთულეები: სხვების ემოციების ამოცნობის ან სოციალური „თამაშის წესების“ გაგების სირთულე.

7. რუტინის მოთხოვნილება: ნებისმიერი მოულოდნელი ცვლილება დღის განრიგში შეიძლება სტრესის მიზეზი გახდეს.

8. გადაწვა (Burnout): ხანგრძლივი მასკირების შედეგად გამოწვეული ფიზიკური და მენტალური გამოფიტვა.

9. მეტყველების თავისებურებები: ზოგისთვის ეს შეიძლება იყოს სრული არავერბალურობა, ზოგისთვის კი - მეტისმეტად აკადემიური ან სპეციფიკური მეტყველების სტილი.

შეამოწმეთ თქვენი შვილი: AQ-10 ტესტი

ეს არის კემბრიჯის უნივერსიტეტში შემუშავებული სწრაფი სკრინინგი 4-დან 11 წლამდე ბავშვებისთვის. ყოველი კითხვისთვის აირჩიეთ: „ნამდვილად ვეთანხმები“, „ნაწილობრივ ვეთანხმები“, „ნაწილობრივ არ ვეთანხმები“ ან „ნამდვილად არ ვეთანხმები“.

1. ის ხშირად ამჩნევს ისეთ ხმებს, რომლებსაც სხვები ვერ ამჩნევენ.

2. ის უფრო ხშირად მთლიან სურათზე კონცენტრირდება, ვიდრე წვრილ დეტალებზე.

3. სოციალურ ჯგუფში მას შეუძლია ადვილად მიჰყვეს რამდენიმე ადამიანის საუბარს.

4. მას ადვილად შეუძლია ერთი აქტივობიდან მეორეზე გადართვა.

5. მან არ იცის, როგორ გააგრძელოს საუბარი თანატოლებთან.

6. ის კარგად ფლობს „ზედაპირული საუბრის“ ხელოვნებას.

7. როდესაც ზღაპარს უკითხავთ, უჭირს პერსონაჟის განზრახვის ან გრძნობების გამოცნობა.

8. ბაღის ასაკში არ უყვარდა როლური თამაშები (მაგ. ექიმობანა, მასწავლებლობანა).

9. მას ადვილად შეუძლია მიხვდეს, რას ფიქრობს სხვა, მხოლოდ სახეზე შეხედვით.

10. მას უჭირს ახალი მეგობრების შეძენა.

ქულების დათვლა:

• 1 ქულა: თუ დაეთანხმეთ (ნამდვილად ან ნაწილობრივ) 1, 5, 7 და 10 კითხვებს.

• 1 ქულა: თუ არ დაეთანხმეთ (ნამდვილად ან ნაწილობრივ) 2, 3, 4, 6, 8 და 9 კითხვებს.

• შედეგი: თუ ჯამი 6 ქულაზე მეტია, რეკომენდებულია სპეციალისტთან კონსულტაცია.

რას ურჩევს დოქტორი კერი მშობლებს?

თუ ეჭვი გაქვთ, რომ თქვენი შვილი სპექტრზეა, ნუ დაელოდებით დიაგნოზს (რაც ზოგჯერ წლობით გრძელდება).

• აწარმოეთ დღიური: ჩაწერეთ კონკრეტული ქცევები, რა იწვევს შფოთვას და რა - სიმშვიდეს.

• მოითხოვეთ ადაპტაცია: სკოლამ უნდა უზრუნველყოს ბავშვისთვის სენსორულად მეგობრული გარემო დიაგნოზის გარეშეც.

• აღიარეთ განსხვავებულობა: აუტიზმი არ არის პრობლემა, რომელიც უნდა „შემცირდეს“. პრობლემა ის გარემოა, რომელიც ნეიროგანსხვავებულ ადამიანებს „პანდუსებს“ არ სთავაზობს.

ნეირომრავალფეროვნება კაცობრიობის ბუნებრივი ნაწილია. მთავარია, ვისწავლოთ ამ განსხვავებულობის დანახვა და პატივისცემა.